محقق فيض كاشانى پس از نقل شمارى از اين احاديث ، گويد : « همهء اين احاديث نزد آگاهان از اسرار ائمه ، به يك معنا باز مىگردد . توضيح آن ، به مقدار فهم تو ، چنين است : هر انسان از آغاز پيدايش تا پايان عمرش ، انتقالات طبيعى و باطنى متعددى در كمال و حركاتى طبيعى و نفسانى دارد كه از تكرار كارها ناشى مىشود و از آنها ، مقامات و حالاتى نشأت مىگيرد و پيوسته از مقامى به مقامى ديگر و از كمالى به كمالى ديگر منتقل مىگردد تا اين كه يا به عالَم عقلى و مقرّبان مىپيوندد و به ملأ اعلى و [ درجهء ] سابقان ملحق مىشود ، البته اگر توفيق يار او گردد و از كاملان باشد ؛ يا به اصحاب يمين مىپيوندد ، اگر از افراد متوسط باشد ؛ يا با شياطين و اصحاب شِمال محشور مىشود ، اگر شيطان سرپرستى وى را به عهده گيرد و عاقبتش با ذلت و خوارى قرين گردد . اين است معناى صراط مستقيم . بخشى از آن ، مسيرى است كه اگر فرد آن را بپيمايد ، او را به بهشت رساند و آن راهى است كه شرع آن را در بر مىگيرد ؛ چنان كه خداوند فرمود : « وَ إِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ » « 1 » ( به راستى كه تو به خوبى ، به راه راست هدايت مىكنى . ) اين همان راه خدا و راه توحيد و معرفت و حدّ ميانه بين اضداد در اخلاق و التزام به اعمال صالح است . خلاصه ، آن كه صورت هدايت ، همان است كه مؤمن در سراى دنيا براى خود ايجاد كرده است و در آن ، به هدايت امامش اقتدا مىكند و در معنا ، باريك‌تر از مو و تيزتر از شمشير است . راه تاريكى است كه كسى بدان راه نمىيابد ؛ مگر آن كه خداوند برايش نورى براى راه رفتن بين مردم ، قرار داده است . مردم نيز به مقدار نور خود مىكوشند بر آن بگذرند . . . » « 2 » با وجود روايات ياد شدهء فراوان كه شيعه و سنى به اتفاق نظر ، آن را روايت كرده‌اند .

--> ( 1 ) . شورى ( 42 ) 52 . ( 2 ) . صافى ، ج 1 ، ص 127 .